Nasza kancelaria reprezentowała w lutym 2026 r. podatnika w sprawie, w której sąd administracyjny odniósł się do zagadnienia instrumentalnego wszczynania postępowań karnych skarbowych. Orzeczenie to ma istotne znaczenie dla oceny, czy organy podatkowe skutecznie zawiesiły bieg terminu przedawnienia zobowiązania, a w konsekwencji – czy zachowały prawo do wydania decyzji wymiarowej i wyegzekwowania należności podatkowych.
Zgodnie z art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu z dniem wszczęcia postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe. Orzecznictwo sądów administracyjnych wskazuje jednak, że skutek ten nie następuje w przypadku działań o charakterze wyłącznie pozornym.
Stanowisko i działania organów podatkowych:
W analizowanej sprawie organy podatkowe przyjęły, że formalny akt wszczęcia procedury karnej skarbowej przed upływem pięcioletniego terminu skutkuje zawieszeniem biegu przedawnienia. Jak wynika z akt sprawy, organy podjęły następujące działania:
- w październiku 2017 r. (na niespełna trzy miesiące przed upływem terminu przedawnienia podatku) wszczęto dochodzenie w sprawie podania nieprawdy w deklaracjach i zawiadomiono o tym fakcie podatnika;
- w maju 2018 r. sporządzono postanowienie o przedstawieniu zarzutów;
- w grudniu 2018 r. upłynął termin karalności zarzucanego czynu;
- w październiku 2020 r. organ przedstawił zarzuty podatnikowi;
- w grudniu 2023 r. dochodzenie zostało umorzone z uwagi na przedawnienie karalności czynu.
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej argumentował, że powyższa chronologia wskazuje na brak instrumentalnego charakteru postępowania. Zdaniem organu, zebrano materiał dowodowy uzasadniający przedstawienie zarzutów, a ostateczne umorzenie dochodzenia wynikało wyłącznie z upływu czasu (przedawnienia karalności), nie zaś z braku znamion czynu zabronionego.
Ocena prawna sądu – przesłanki uznania działań za instrumentalne:
Sąd administracyjny, powołując się na uchwałę NSA (sygn. I FPS 1/21), nie podzielił stanowiska organów podatkowych. Po analizie akt sprawy sąd uznał, że o instrumentalnym charakterze działań fiskusa świadczyły następujące okoliczności:
- Brak realnej aktywności dowodowej: Sąd zwrócił uwagę na długotrwałą bezczynność organów. Pierwszą czynnością po wszczęciu dochodzenia w październiku 2017 r. było wewnętrzne sporządzenie postanowienia o przedstawieniu zarzutów w maju 2018 r. Sąd wskazał, że organ nie podejmował własnych czynności, a jego działania sprowadziły się do włączenia do akt dokumentów zgromadzonych w toczącym się równolegle postępowaniu podatkowym.
- Dokumentacja wewnętrzna: Sąd uwzględnił treść wewnętrznej notatki służbowej z maja 2018 r. Z dokumentu tego wynikało wprost, że sprawa nie została jeszcze zakończona wyłącznie z uwagi na planowane wezwanie podatnika na przesłuchanie w charakterze podejrzanego, a bezpośrednio po tym przesłuchaniu „dochodzenie zostanie umorzone”. Sąd ocenił ten zapis jako dowód potwierdzający z góry założony, instrumentalny plan działania oraz brak rzeczywistej woli realizacji prawnokarnych celów postępowania.
- Brak wykazania prób doręczenia wezwań: Postępowanie nie przeszło z fazy prowadzonej w sprawie (in rem) w fazę przeciwko osobie (ad personam) przed upływem terminu karalności. W odpowiedzi na argumentację organu o niestawiennictwie podatnika sąd zauważył, że w aktach sprawy brakuje dowodów dokumentujących próby skutecznego wezwania strony na przesłuchanie.
- Kontynuowanie postępowania karno-skarbowego po ustaniu karalności: Sąd ustalił, że po grudniu 2018 r. (tj. po ustaniu karalności czynu) organ nie zakończył postępowania. Zamiast tego, w październiku 2020 r. ogłoszono podatnikowi zarzuty, a formalne umorzenie sprawy nastąpiło dopiero w grudniu 2023 r. Takie działanie sąd ocenił jako nakierowane wyłącznie na utrzymanie stanu zawieszenia biegu przedawnienia zobowiązania podatkowego.
Konkluzja i skutki prawne:
Sąd administracyjny stwierdził, że stanowisko organu o skuteczności zawieszenia przedawnienia w analizowanym stanie faktycznym jest niezasadne. Zdaniem sądu wyłącznym celem wszczęcia postępowania karnoskarbowego było stworzenie przesłanki do zastosowania art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, co oceniono jako nadużycie prawa.
Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, w przypadku stwierdzenia instrumentalnego wszczęcia postępowania, zawieszenie biegu przedawnienia nie wywołuje skutków prawnych. Wobec braku realnej inicjatywy dowodowej finansowego organu postępowania przygotowawczego sąd uznał, że sporne zobowiązanie podatkowe wygasło z upływem ustawowego, pięcioletniego terminu, co skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji.
Wykorzystywanie przepisów procedury karnej skarbowej w celu zachowania terminu na wydanie decyzji wymiarowej sąd ocenił jako naruszenie ogólnej zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych.
Bernard Łukomski
radca prawny
doradca podatkowy
tel. +48 608 093 541
WhatsApp+48 692 802 229
Warszawa, dnia 16 marca 2026 r.